एकः मोदकः, बहवः जीवनाः: कोरिया-जनपदे मातृपोषणस्य रूपान्तरं कर्तुं समर्था अनोखा पहल

कोरिया (कोरिया), छत्तीसगढः।

छत्तीसगढराज्यस्य उत्तरे भागे स्थिते वनाञ्चल-आदिवासीबहुले कोरिया-जनपदे अद्य एकः शान्तः किन्तु अत्यन्तं प्रभावशाली परिवर्तनः दृष्टिगोचरः जातः। न एषः परिवर्तनः महतीभ्यः भवनपरियोजनाभ्यः उत्पन्नः, न च मूल्यवतीभ्यः प्रौद्योगिकीभ्यः, अपि तु साधारणरूपेण दृश्यते यः पोषण-मोदकः (लड्डू) तस्मात् एव जातः। अस्य अभिनव-उपक्रमस्य पृष्ठभूमौ जिला-कलेक्टरः तथा आईएएस-अधिकारी चन्दन-संजय-त्रिपाठी-महोदयस्य दूरदर्शिनी, जनकेन्द्रिता च चिन्तनधारा निहिता अस्ति, या मातृ-शिशु-पोषणस्य क्षेत्रे नूतनं मार्गं उद्घाटितवती।

कोरिया-जनपदः दीर्घकालात् कुपोषणस्य, महिलासु रक्ताल्पतायाः (एनीमिया), न्यूनभार-नवजातानां, सन्तुलित-आहाराभावस्य च समस्याभिः पीडितः आसीत्। विशेषतः दूरस्थेषु ग्रामेषु आदिवासीक्षेत्रेषु च, शासकीय-योजनानाम् अस्तित्वेऽपि, पोषणस्य अन्तिम-सीमां यावत् प्रेषणं महती चुनौती आसीत्। एतत् यथार्थं अवगम्य जिला-प्रशासनं तादृशं समाधानं अन्वेष्टुं प्रवृत्तम्, यत् स्थानीयं, अल्पव्ययी, ग्राह्यं च दीर्घकालं स्थायि स्यात्।

एतादृश्या एव चिन्तया “ग्रामीण-पोषण-कार्यक्रमः” उत्पन्नः, यस्य केन्द्रे पोषकतत्त्वैः परिपूर्णः मोदकः आसीत्। एतेषु मोदकेषु स्थूलधान्यानि (मिलेट्स), मूंगफली, गुडः, तिलाः, दालाः तथा स्थानीयरूपेण उपलब्धानि आयरन-प्रोटीन-युक्तानि द्रव्याणि समाविष्टानि सन्ति। एते मोदकाः न केवलं पोषणसमृद्धाः, अपि तु रुचिकराः पारम्परिकाश्च, येन गर्भवत्यः धात्रीणः च तान् सहजतया स्वीकृतवत्यः।

अस्य कार्यक्रमस्य महत्तमा शक्तिः स्व-सहायता-समूहानां (SHGs) सक्रिय-भागीदारी आसीत्। स्थानीय-महिला-समूहाः स्वास्थ्य-विभागस्य तथा आईसीडीएस्-निर्देशनेन स्वच्छता-पोषण-मानकानुसारं मोदक-निर्माणस्य प्रशिक्षणं प्राप्तवन्तः। अनेन एकतः पोषण-गुणवत्तायाः सुनिश्चितता अभवत्, अपरतः ग्राम्य-स्त्रीणां कृते आजीविकायाः नूतनाः अवसराः अपि सृजिताः।

कार्यक्रमः आंगनवाडी-केन्द्राणां, आशा-कार्यकर्तॄणां, स्वास्थ्य-कर्मिणां च सहयोगेन कार्यान्वितः अभवत्। गर्भवती-स्त्रीणां नियमित-निरीक्षणं, मोदक-वितरणं, स्वास्थ्य-सूचकाङ्कानां लेखाजोखा च कृतः। तदनन्तरं पोषण-परामर्श-सत्रैः कुटुम्बान् रक्ताल्पता-निवारणाय तथा मातृ-शिशु-स्वास्थ्यस्य महत्त्वे जागरूकान् कृतवान्।

अल्पेन कालेन एव अस्य कार्यक्रमस्य शुभ-परिणामाः दृश्यन्ते स्म। गर्भवती-स्त्रीणां हीमोग्लोबिन-स्तरे वृद्धिः, गर्भकालीन-भारवृद्धिः, न्यूनभार-शिशूनां प्रकरणेषु च न्यूनता अभिलेखिता। सह एव समुदायस्य स्वास्थ्य-तन्त्रे विश्वासः अपि वर्धितः। पोषणं अद्य केवलं शासकीय-योजना नास्ति, अपि तु सामुदायिकं उत्तरदायित्वं जातम्।

जिला-प्रशासनस्य मते अस्य उपक्रमस्य सफलतायाः रहस्यं तस्य सरलतायां तथा स्थानीय-सहभागितायां निहितम् अस्ति। अद्य कोरिया-जनपदस्य एषः पोषण-मोदक-मॉडलः नवाचारपूर्ण-शासनस्य उदाहरणरूपेण प्रतिष्ठितः अस्ति, तथा अन्येषु आदिवासी-ग्रामीण-क्षेत्रेषु अपि तस्य अनुकरणस्य चर्चा प्रवर्तते।

कोरिया-जनपदे एकः मोदकः न केवलं शरीराणि पोषितवान्, अपि तु आगामि-पीढीनां भविष्यं अपि सुदृढं कृतवान्—एतत् सिद्धयन् यत् महान् परिवर्तनः बहुधा अतीव सरल-विचारात् एव आरभ्यते।